| mai ve küreselleşme karşıtı çalışma grubu |
Hazırlayan: Pınar Erol KESK Uluslararası İlişkiler Uzmanı - Çalışma Grubu Üyesi Mayıs 2002 |
“Korkarım şu anda ne Hükümetler neyin altına imza
attıklarının, ne de şirketler neler kazandığının farkında değiller.” Dünya
Ticaret Örgütü eski Başkanı Renato Roggerio’nun GATS Anlaşması üzerine yorumu. GATS NEDİR? GATS- (The General Agreement on Trade in Services) Hizmet Ticareti Genel Anlaşması’dır. 1947 yılında imzalanan GATT-Tarifeler ve Ticaret Genel Anlaşması kapsamında 1986-1994 yıllarında yapılan Uruguay Raundunda GATT’a dahil edilmiştir. GATS müzakereleri GATT’ın devamı olarak 1.01.1995 tarihinde faaliyete geçirilen Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) içerisinde sürdürülmekte ve 2002 yılı sonunda bitirilmesi hedeflenmektedir. GATS ANLAŞMASININ GENEL KAPSAMI: GATS, tüm hizmet alanlarının serbest piyasaya açılması için mevcut düzenlemeleri genişleten ve hukuki işlerlik kazandıran ilk çok taraflı yatırım ve ticaret anlaşmasıdır. Hatta, Dünya Ticaret Örgütü Sekreteryası bu anlaşma için şöyle demektedir: “GATS, sadece sınır ötesi ticaret ve yatırımları kapsamakla kalmayıp; bir hizmetin yerine getirilmesiyle bağlantılı olarak akla gelebilecek tüm sektörleri (hizmet ve mal üretim sektörleri) kapsayan bir “hizmet yatırımları ve hizmet ticareti anlaşmasıdır” . DTÖ, GATS müzakerelerini 11 ana başlık
altında yürütüyor ve belirlenen ana başlık, alt bölüm ya da sektör ve grupların
anlam ve içeriğinin tanımlanmaması için DTÖ’nün ciddi çaba sarfettiği
görülüyor. Böylece, anlaşma hayata geçirildiğinde yazılması unutulmuş boyutları
bile kapsayabilecek kadar esnek bir metin elde edilmesi planlanıyor. Piyasanın eline
teslim edilmesi konusunda anlaşma sağlanan 11 temel kategori ise şöyle: - Telekom,
posta hizmetleri, görsel ve işitsel iletişim hizmetleri de dahil olmak üzere iletişim - İnşaat
ve bağlantılı mühendislik hizmetleri - Eğitim - Su iletim
sistemleri, enerji ve atık su işleme - Tüm
çevresel hizmetler - Finansal,
Mali ve Bankacılık hizmetleri - Sosyal
hizmetleri de kapsayacak şekilde sağlık ve bağlantılı hizmetler - Turizm,
seyahat ve bu iki sektörle bağlantılı tüm hizmet ve ürünlerin (!!!) üretimi - Kültürel
ve sportif hizmetler - Kara,
hava, deniz ve tüm diğer ulaşım hizmetleri ve - DİĞER
hizmet alanları Belli alt hükümlerinde ilgili mal
üretimlerini bile içine alan GATS anlaşması, aslında muazzam bir kapsama sahip.
Örneğin dağıtım hizmetleri söz konusu olduğunda, dağıtıma konu olan sınırsız
sayıdaki ürünün üretiminin de piyasa koşulları ve GATS talimatlarına uygun olarak
gerçekleştirilmesi gerekiyor. Dünya Ticaret Örgütü eski Başkanı Renato Roggerio
anlaşma ile ilgili düşüncelerini şöyle özetliyor: “GATS ile, daha önce ticaret
politikası içinde tanımlamadığınız alanları bile piyasa ekonomisine
açabiliyorsunuz ve yabancı hizmet tacirlerine yerlilere tanıdığınız hakların
aynısını tanıyıp; objektif (sermayenin kendi içinde objektiviteden söz ediliyor)
kriterler uygulanacağını garanti ediyorsunuz. Korkarım şu anda ne Hükümetler neyin
altına imza attıklarının, ne de şirketler neler kazandığının farkında
değiller.” Hizmetlerin arzı ve tüketimi GATS içinde 4 ana başlık altında ele alınıyor: 1- Sınır ötesi hizmet arzı : Bir üye ülkede üretilen bir hizmetin, bir başka üye ülkede satılması. Örnek: Uluslararası Posta ve Telekomünikasyon hizmetleri 2- Hizmetin üye ülke dışında tüketilmesi : Bir üye ülkede üretilen bir hizmetin, aynı ülkede geçici olarak bulunan başka bir üye ülke vatandaşına sunulması. Örnek : Turizm 3- Ticari bir varlık oluşturmak : Bir üye ülkenin servis sağlayıcısı tarafından, bir diğer üye ülkenin topraklarında oluşturulan ticari varlık. Bu madde, hizmet alanı ile ilgili tüm yabancı yatırımları kapsıyor. Örnek: Yabancı Bankaların başka ülkelerde şube açması 4- Gerçek kişilerin varlığı : Bir üye ülkenin bir servis sağlayıcısı tarafından sağlanan hizmetlerin, başka bir üye ülkenin farklı bir üye ülkedeki vatandaşları üzerinden ticarete konu edilmesi. Bu madde ile dünya çapında faaliyet gösteren lojistik (UPS ve DHL benzeri) şirketlerinin ülkelerdeki sığınmacı ya da göçmenleri tüm hak ve normları ihlal ederek istihdam etmesi meşrulaştırılıyor. GATS anlaşması için, ilk imzalandığı 1994 (Uruguay raundunun sonunda) yılında “built-in” adı verilen yapı belirlenmiş. Özetle, geçmişte yapılan takvim ve programlardan vazgeçilemeyeceğı ama diğer yandan da sürekli olarak yeni program ve yapılandırmalara açık tutulacağı anlamına geliyor. Örneğin, 1994 yılında takvime bağlı olarak piyasa ekonomisine açılması kararlaştırılmış sektörler üzerinde geriye dönük yeni pazarlıklar yapılamazken, ileriye dönük her türlü program ve liberalizasyon girişimi tartışılabiliyor. Ya da, bugün Eğitim alanında sadece Üniversiteler görüşülüyorsa, bu hiç bir şekilde ileride lise ve ilk öğretiminde anlaşma kapsamına alınmayacağı anlamına gelmiyor çünkü anlaşma sermaye yanlısı dinamik bir yapıya sahip. Anlaşma imzalandıktan sonra eğer herhangi bir ülke yüklenimlerinden kaçacak, ya da hizmet tacirlerinin beğenmediği uygulamalara girişecek olursa, hizmet yatırımcılarına Dünya Ticaret Örgütünün Tahkim Kuruluna gitme hakkı tanınıyor. Anlaşmada, yatırımcının potansiyel kar kayıplarının bile ev sahibi ülke tarafından karşılanması karar altına alınmış durumda, tıpkı MAI anlaşmasında olduğu gibi. MAI Anlaşmasından hatırlarda kalan pek çok hüküm GATS içinde aynen yer alıyor. Bunlardan bazıları: Ulusal Muamele hükmü:Yabancı yatırımcılara yerliler ile aynı, eşit haklar uygulanacak. Örneğin Eximbank üzerinden KOBİ’lere sağlanan ucuz krediler ya tüm yatırımcılara da verilmek ya da kaldırılmak zorunda. En Çok Kayrılan Ülke Hükmü: Bir ülkenin çeşitli ekonomik, siyasi ya da kültürel ortaklıklar dolayısıyla farklı bir ülkeye tanıdığı yatırım ve ticaret ayrıcalıkları aynen bütün GATS üyesi ülkelere de tanınmak zorunda. Ayrımcılık Yapılmamasına İlişkin Hüküm: Aslında yukarıdaki iki hükümden farklı olmayıp, sadece onları daha da güçlendirme amacıyla getirilen bir madde. Uluslararası Tahkim Hükmü: MAI Anlaşma Taslağındaki Uluslararası Tahkim Hükümlerinin tümü GATS Anlaşmasında da aynı şekli ile geçerlidir. Fakat bazı konularda da MAI’dekiyle aynı etkide olmasına karşın, madde isimlerinde değişiklik yapılmak suretiyle tepkiler minimize edilmeye çalışılmış. Bu tip maddelerin başında ise “Piyasa işleyişi önündeki gereksiz engellerin kaldırılması”na ilişkin hüküm geliyor. “Gereksiz” olma sıfatı tanımlanmadığı için süreç içersinde tüm sosyal hak ve kazanımlar “gereksiz” addedilerek kaldırılabilecek. GATS
HALKLARIN YAŞAMLARINI NASIL ETKİLEYECEK.
DTÖ Sekreteryası, anlaşmanın hiç bir bölümünde ülkelerin kamu hizmetlerini özelleştirmek zorunda oldukları gibi bir cümlenin olmadığı şeklinde bir savunma geliştirmiş. Aslında bu cümleye söyleyecek pek fazla bir şey yok, Fakat, anlaşmanın kaleme alınması sırasında kullanılan muğlak dil, hükümlerin özelleştirmeden de çok öteye gidebileceğini ortaya koyuyor ve zaten asıl sorun da burada. Eğitim: Örneğin Eğitimin piyasa ekonomisine
açılması cümlesinden, iki sonuç çıkarılması gerekiyor 1- Kamu eğitim kurumları
serbest piyasa ve serbest rekabete uygun hareket etmek zorundalar ya da 2- Kamu, eğitim
vermekten vazgeçerek piyasa işleyişine engel oluşturmamış olacak. Eğer, Kamu piyasa
ekonomisine uygun bir tarzda eğitim verme kararı alırsa okullar piyasa ölçütünde
fiyatlandırılacak, eğitim personeli farklı uygulamalarla korunmayacak (iş güvencesi,
asgari ücret, sosyal güvenlik v.b.) ve Kamu, özel okullardan daha kaliteli bir eğitim
veriyorsa bu hizmeti mutlaka özel okullardan daha pahalı bir bedelle verecek ki özel
eğitim şirketleri kamu okullarıyla özgürce rekabet edebilsin. Kısaca parası olan
eğitim alabilecek, geri kalanlar ise başlarının çaresine bakacak. Bu sadece olayın
bir boyutu. Çalışanları nelerin beklediği ise eğitim için verdiğimiz örnekten
zaten anlaşılıyor. Eğitim Enternasyonali Genel Sekreterinin bir makalesinde verdiği bilgiye göre 2001 yılı Temmuz ayı itibarı ile 40 ülke ve üyesi 15 ülke adına AB eğitimi GATS kapsamına açmak yönünde taahhütte bulunmuş durumda. (Sendika Dünyası, ICFTU, Temmuz 2001) Sağlık: GATS müzakerecileri toplum sağlığı ve doğrudan sağlık hizmetlerinin anlaşma kapsamına dahil edilmeyeceğini belirtiyorlar ve gelinen noktadaki boyutu da şöyle açıklıyorlar: Hastanelerin hotel ve restaurant hizmetleri ile idari (muhasebe, yönetim v.b.) hizmetleri ayrılarak piyasa ekonomisine açılacak. Eğer kamu sağlık hizmetleri tam anlamıyla piyasa ekonomisi koşullarında verilirse bir sorun yok. Aksi taktirde bu birimlerin de ya özelleştirilmesi ya da kamu tarafından piyasa fiyatları ve kalitesinde satılması gerekiyor. Şimdilik ve sadece en yoksul gruplar için kamunun belli düzeyde sağlık hizmeti vermeye devam etmesine göz yumuluyor. Su dağıtım hizmetleri de anlaşma
kapsamında: GATS’ın bu maddesiyle hedeflenen sadece suyun yerelde boru hatlarıyla iletimi değil kuşkusuz, su kaynaklarının da kamudan özel sektöre el değiştirmesi amaçlanıyor. Bu konu özellikle düşük gelir grubundaki ülkeler için çok ciddi ve yaşamsal sorunlar üretme potansiyeline sahip. Aylık gelirinizin üçte birini su faturası olarak ödediğinizi bir hayal edin. Böyle bir gelişmenin iki türlü sonucu olacaktır: 1- Daha düşük bir bedel ödemek için eskiye oranla çok daha az su kullanılması ya da 2- Kullanılan su miktarında bir değişiklik yapmadan diğer yaşamsal harcamalarda kısıntıya gidilmesi. Birinci tercihin kullanılması halinde başta salgın enfeksiyon hastalıkları olmak üzere toplum sağlığı ciddi bir tehdit altında olacak, ikinci tercihte ise kısıtlanan diğer harcamaların özelliğine göre psikolojik ve sosyolojik yeni sorunlar ortaya çıkacaktır. Suyun piyasa ekonomisine açılmasının bir diğer çok önemli boyutu ise tarımsal üretimdir. Özellikle ulusal gelirinin önemli bir bölümünü tarım üretiminden sağlayan ülkelerde tarım giderek küçülmek zorunda kalacak, bu durum da dünyanın gelecekteki gıda yeterliğini daha da sürdürülemez boyutlara taşıyacaktır. GATS’daki suyun özelleştirilmesi planlarının mimarı ise Avrupa Birliği Komisyonu’dur. Özellikle Aralık ayında yapılan AB Nice zirvesi sonrasında yetkileri genişleyen AB Komisyonu, müzakerelerdeki pazarlıkları sanki iki çokuluslu Avrupa Şirketi adına yürütmektedir: Suez Lyonnaise des Eaux ve Generale des Eaux isimli şirketler. Söz konusu bu iki şirket faaliyetini dünya çapında sürdüren ve esas olarak uluslararası su dağıtım ve iletimi ile ilgilenen gruplardır. Turizm Hizmetleri: “Bu kadar ağır saldırılardan sonra kimsede tatil yapacak hal kalmaz, dolayısıyla Turizm alanında ne yaparlarsa yapsınlar nasıl olsa biz yoksulları yaralayamazlar” demeyin. Çünkü Turizm, GATS kapsamında salkımlandırma (Clusters Approach) anlayışıyla ele alınıyor ve böyle olunca da kapsamadığı hiç bir yaşamsal alan kalmıyor. Pasaport, vize işlemlerinden, suyun ve tarımsal gıdanın piyasa ekonomisine açılmasına, turizm meslek liselerinin özelleştirilmesinden, turizm personelinin rekabet koşullarında istihdam edilmesine (asgari ücret, sosyal güvenlik v.b. sosyal kazanımların olmadığı bir işgücü piyasası) ve her türlü kamusal ulaşımın özelleştirilmesine kadar herşeyi içine alan bu madde bile aslında tek başına yaşamlarımızı karartmaya yetecek özellikler taşıyor. Hapishaneler: Hapishanelerin bile GATS kapsamına alınmış olması aslında konunun ne vahim boyutlara ulaştığının da bir göstergesi. Bu konuda ABD örnek olarak gösteriliyor. ABD’nde halihazırda kar amacıyla faaliyet gösteren 193 hapishane işletmesi bulunuyor. Bunların bir bölümü henüz inşaat halinde ve faaliyette olanlar ABD’ndeki toplam hapishane nüfusunun %7’sini barındırıyor. Bu şirketlerin sadece 1998 yılında elde ettikleri kar ise 1 milyar Amerikan Doları. Bu şirketlerden iki tanesi Wackenhut ile Corrections Corporations of America (CCA) şimdilerde ulusötesileşmiş durumda (Porto Rico, İngiltere, G.Afrika, Avustralya ve Kanada’da da mahkumlar üzerinden ticaret yapıyorlar.) Sadece CCA’nın toplam yatak kapasitesi 73 bine ulaşmış durumda. Amerika’da tek sorun hapishanelerin özelleştirilmiş olması değil, ayrıca toplam 36 eyalette özel hapishaneler içinde özel şirketler için üretim birimleri oluşturulmasına izin verilmiş ve mahkumlar bu fabrikalarda zorla çalıştırılarak inanılmaz ölçülerde sömürülüyorlar. New York Times, 36 eyaletteki hapishane fabrikalarında toplam 3500 kişinin çalıştırıldığını belirtiyor. Bir diğer boyut ise özel hapishanelerde yapılan ırk ayrımcılığı. Özel hapishanelerdeki, uyuşturucu kullanmakla suçlanan siyah mahkumların sayısı beyazların tam 13 katına ulaşmış durumda. Kokain mahkumlarında bu sayı 5 kat. Zenciler ve azınlıklara verilen cezalar beyazlara verilenlerden hem çok daha uzun, hem de çok ağır koşullar altında yaşanıyor. Sonuç olarak hapishanelerin özelleştirilmesi 2 temel eğilimi besliyor: Azınlıkları ve farklı ırkları hedef alan bir yargı sistemi, özel sektörün hapishane koşulları üzerinden emeği köleleştirmesi. İşçiler ve Sendikalar: GATS, başta pek çok hizmetin internet üzerinden verilmesini hızlandırmak suretiyle tüm dünyada emeği ucuzlatıp, emek hareketini daha da zayıflatacak bir potansiyele sahiptir. Kamu hizmetlerinin özelleştirilmesi ya da serbest piyasaya açılması kamudaki örgütlü işçilerin yerini örgütsüz ve daha ucuz emeğe terk etmesi sonucunu yaratacaktır. Tüm bu gelişmeler, ücret ve sosyal kazanımlarda dibe doğru yarışı daha da hızlandıracaktır. İşte bu yüzden, 3 yıldır süregelen küreselleşme karşıtı hareket içinde yer almayan uluslararası federasyonlar da artık karşıtlar grubuna katılmaya başlamışlardır. 16-19 Mart tarihlerinde Cenevre’de yapılan, Türkiye küreselleşme karşıtı çalışma grubunun da temsil edildiği, dünya karşıtları koalisyonu strateji toplantısına ilk kez PSI-Uluslararası Kamu Çalışanları Sendikalar Konfederasyonu da resmi düzeyde katılmıştır. Ancak, GATS sadece kamu çalışanlarına zarar vermekle kalmayacak, gerek tarımda yaratacağı çöküşten kaynaklanacak göçün neden olacağı işsizlik artışı, gerek hizmetlerin üretilmesi için gerekli olan ürünlerin üretimini de kapsaması ve gerekse ülkelerin KOBİ’lere tahsis ettiği destekleme kredilerini de serbest piyasa önündeki engeller olarak tanımlaması dolayısıyla mavi yakalı olarak tanımlanan ve ister kamu isterse özel sektörde çalışıyor olsun tüm emekçilerin yaşamlarını alt üst edecek bir sermaye saldırısıdır. Emeklilik
Fonları:
Emekçilerin ücretlerinden yaptıkları büyük fedakarlıklarla oluşan ve giderek tüm dünyada hızla özel finans şirketlerine aktarılmak suretiyle özelleştirilen Emeklilik Fonları, GATS içinde hem amaç ve hem de araç gibi işlev görmektedir. Sosyal Güvenlik Sistemlerinin özelleştirilmesi hedefi bu alanı bir amaç haline getirirken, özelleştirilen Emeklilik Fonlarının, yeni ve farklı alanlardaki özelleştirmelerde şirketlerin kapitali olarak kullanılması ise Emeklilik Fonlarımızın ya da başka bir deyişle geleceğimizi garanti altına alabilmek için yaptığımız fedakarlıkların bu kez toplumsal hizmetleri yine bizlere para karşılığında satılması için araç haline getirmektedir. Son gelişmeler: GATS görüşmelerinin yürütülmesi
Dünya Ticaret Örgütü bünyesinde devam ediyor. En son Doha’da toplanan 4. Dünya
Ticaret Örgütü Bakanlar Konferansında da anlaşmanın hangi hizmet sektörlerinde
uygulanacağı konusunda ülkelerin karşılıklı taahhütte ve talepte bulunma tarihleri
takvime bağlandı, anlaşmanın nihayetlendirilmesi için tarihler belirlendi, yani tüm
muhalefete karşın önemli ilerleme sağlandı. 4. DTÖ Bakanlar Konferansı (Doha)
sonuçlarına göre DTÖ üyeleri en geç 30 Haziran 2002 tarihine kadar diğer
ülkelerden liberalizasyona açılmasını talep edecekleri hizmet sektörlerinin
listelerin tamamlayıp bildirecekler. Bu yönde DTÖ üyeleri arasında bu yıl boyunca
görüşmeler tüm hızıyla devam etti. Genişletilme müzakereleri 15 günde
bir yapılan toplantılar ile gizli olarak yürütülen GATS Anlaşmasının kapsamında
yer almayan hiçbir hizmet alanının bırakılmadığı ilk bilgilerden
anlaşılmaktadır. GATS’ın genişletilmesi müzakerelerinde yer alan ve hızla
özelleştirmeleri ya da serbest piyasa ekonomisine açılmaları talep edilen alanların
başında Telekomünikasyon, Enerji, Su, Eğitim, Sağlık, Mimarlık-Mühendislik
Hizmetleri, Muhasebe-Müşavirlik Hizmetleri, Belediye Hizmetleri, Ulaşım,
Kültür-Sanat, Turizm ve bağlantılı olarak tarım gelmektedir. Örneğin GATS Hizmetler Komitesinin
bu sene başlarındaki bir toplantısının resmi tutanaklarına geçen tartışmalar su
meselesinin hayli çekişmeli geçtiğine ışık tutuyor. AB delegasyonu toptan su
kaynaklarının liberalizasyonunun da su dağıtım konusuyla aynı anda ele alınması
gerektiğinde direnirken, Kanada müzakerecileri su kaynaklarının GATS içine dahil
edilemeyeceğinde ısrar ediyor. Hizmet Komitesi Başkanının görüşü ise daha
ilginç: “Tüm müzakere tarafları hangi hizmet sektörünün liberalize edilip,
hangilerinin liberalize edilmeyeceğine “özgürce” karar verebilecekleri için,
konular üzerinde kapsam içi ya da kapsam dışı gibi bir tartışmanın anlamlı
olmadığını, bu konunun ülke istisnaları bölümünde her ülkenin keyfiyetine göre
belirlenmesinin daha uygun olduğu” biçiminde özetlenen Başkanlık görüşü, su
meselesinde sorunun ülkeler arasındaki pazarlıklara bırakılmasını savunuyor. Aslında GATS, adından da
anlaşılacağı gibi Hizmet Ticareti ile ilgili bir anlaşma. Fakat tüm metaların
dolaşımı, ulaşımı ve dağıtımı gibi kısaca lojistik sektörler olarak kabul
edilen bu alanlar hizmet sektörüne dahil olduğu için, GATS dolaylı bir şekilde de
olsa meta ticaretini de kapsamış oluyor. Örneğin AB Komisyonundan son dönemde sızan
bir rapora göre, GATS müzakerelerinde gelinen aşamada, pek çok az gelişmiş ve
gelişmekte olan ülkenin gıda ve beslenmeyle ilgili sektörlerini daha önce GATS’a
açık hale getirmeyi planladıkları halde şimdilerde bu alanları taahhütlerinin
dışına aldıkları; AB’nin çıkarlarının ise yalnızca “en tehlikeli gıda
ürünleri”ni GATS dışında bırakarak geri kalan tüm beslenme alanlarını piyasa
ekonomisine açmakta olduğu belirtiliyor. Bu şekilde Uruguay Raundu sırasında
“Hassas ürünler” sınıfına dahil edilmiş olan alkol ve tütün ticareti de, yeni
GATS müzakerelerinde, AB Komisyonunun baskılarıyla, serbest ticaret kapsamına
alınmaya çalışılıyor. GATS Anlaşmasının, özellikle, eğitim, sağlık, enerji, iletişim, ulaşım, belediye hizmetleri, muhasebe ve müşavirlik hizmetleri, sosyal güvenlik ve sigorta hizmetleri, tüm mimarlık-mühendislik hizmetleri, kültür-sanat alanları, turizm ve tarımda sağlayacağı liberalizasyonla, kitlesel bir işsizliğe, küçük ve orta ölçekteki hizmet işletmelerin ortadan kalkması ile mülksüzleşmeye neden olacaktır. Örgütleri aracılığıyla yerel ve ulusal planlamalar yapmanın, çevresel ve sağlık koşullarının bozulmasına neden olacak yatırım ve işletmelere kamu yararına müdahalede bulunabilmenin koşullarını ortadan kaldıracaktır. Mevcut meslek örgütlerini işlevsizleştirerek, liberal ölçütlere göre oluşturulmuş, bir onay, belgelendirme kurumu düzeyine indirgeyeceği anlaşılmaktadır. Hizmet
alanlarının merkez-çevre ayrımı gözetilmeksizin liberalizasyonu sürecinin
sonuçları, işsizliğin ve mutlak yoksulluğun artması, sosyal standartların
gerilemesi, geniş kitleler için toplumsal dışlanmanın artması olmaktadır. En temel
insan hakları olan, sağlık hizmeti alma, sağlıklı beslenme, eğitim hakkı,
sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı,
özgün kültürlerin yaşanması hakkı gibi haklar, metalaştırılmakta ve alınıp
satılır hale getirilmektedir. Küresel ölçekte dayatılan bu anlaşmalara bir karşı
duruş sergilemeksizin, kendi ülkeniz için “parasız eğitim, parasız sağlık”
talep etmek bir anlam taşımamaktadır. Sağlık sektörünün dünya çapında 3.5 trilyon $, eğitim
hizmetlerinin 2 trilyon $ ve su hizmetlerinin ise 1 trilyon $ civarında pazarlar olduğu
bilinmektedir. Dünyanın en büyük kar-amaçlı hastaneler zinciri, Amerikan orijinli
HCA/Columbia şirketinin yönetim kurulu başkanı sağlık alanının hava yolu
ulaşımı ticareti ya da sıhhi yatak üretimi şirketlerinden farklı bir ticaret
olmadığı konusunda yeminler ederek Amerika’da kalan son kamu hastanelerini de
yıkmayı, yok etmeyi amaçlamaktadır. Merill Lynch ve benzeri yatırım şirketleri kamu
eğitimi sisteminin önümüzdeki 10 yıl içersinde tüm dünyada özelleştirileceği ve
bu süreçte akıl almaz karların elde edileceği kehanetlerinde bulunmaktadır. Bu
arada, Vivendi ve Suez Lyonnaise des Eaux of France benzeri su simsarları da Dünya
Bankasıyla el ele vererek üçüncü dünya ülkelerini su hizmetlerini
özelleştirmeleri için zorlamaktadır. Ulusötesi hizmet şirketleri GATS-2000 müzakerelerini kendi çıkar ve gündemleri doğrultusunda ABD Hizmet Tacirleri Koalisyonu ve Avrupa Hizmet Forumu gibi güçlü lobi makineleri üzerinden yürütmektedir. Eğer bu
müzakere süreci anlaşmalarla noktalanacak olursa, şirketlerin GATS 2000 gündemi,
Birleşmiş Milletlerin İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve bu bildirgenin
tamamlayıcı sözleşmelerinde yer alan temel hak ve özgürlüklere yönelik muazzam bir
saldırı olacaktır. Yabancı orijinli ve kar amaçlı bu şirketlerin tek kazanımı
Hükümet nezdindeki kamusal fonlara sorunsuz bir şekilde ulaşmakla sınırlı
olmayacak, sağlık ve eğitime ilişkin norm ve standartlar da DTÖ’ne bağımlı hale
getirilmiş olmaktan ötürü ciddi biçimde örselenecektir. GATS anlaşmasının
yardımıyla çok uluslu, kar amaçlı şirket zincirleri DTÖ üyesi ülkelerdeki çocuk
bakım ünitelerinden, sosyal güvenliğe ve hatta hapishane sistemlerine kadar engelsizce
girebileceklerdir. Parklarımız, doğal yaşamımız, doğal yetişmiş ormanlarımız
hepsi küresel hizmet tacirlerinin birbirleriyle yaşadıkları amansız rekabete yem
edilecekler ve inşaat yapımı, atık su deşarjı, çöp toplama hizmetleri, temizlik ve
bakım hizmetleri, turizm ve su gibi belediye hizmetleri de yabancı şirketlerin
sınırsız ulaşabildiği alanlar içinde olacak. Pek çok üçüncü dünya ülkesinde
halkların temel haklarına yönelen bu saldırılar yeni değil. IMF ve Dünya
Bankasının son 20-25 yıldan beri yapısal ayarlama programları üzerinden yoksul
güney ülkelerine adeta zorla uygulattığı politikalar bu ülkelerde kamu hizmetlerinin
önemli ölçüde çökmesine yol açmış ve eğitim, sağlık, su gibi temel gereksinim
ve hizmetler çok uluslu şirketlerin kar hedeflerine kurban edilmiştir. Önerilen GATS
2000 hükümlerine bağlı olarak, gelişmekte olan ülkelerdeki bu temel hizmetler
tamamen yok edilecek, dünya piyasaları kuzeyli ulus ötesi şirketlerin tekeline terk
edilecektir. Çokuluslu Hizmet Şirketlerinin pazar payını tehlikeli boyutta arttıracak
olan bu saldırı, gerek Kuzey ve gerekse Güneydeki özgürlükler ve demokrasiye göz
dikmiştir. Ayrıca, DTÖ içersinde müzakere edilen bu anlaşmalar sadece uygulanmakla
kalmayacak, diğer yandan hiç bir şekilde geri dönüşlü olmayacaktır. GATS
saldırısını durdurmanın zamanı gelmiştir. Özellikle kamu hizmetlerinde örgütlü sendikaların ve meslek odalarının GATS Anlaşmasını ve anlaşmanın genişletilmesi müzakerelerini çok yakından izlemeleri ve sürece müdahale etmeleri büyük önem taşımaktadır. Türkiye’nin anlaşma kapsamında verdiği taahhütleri açıklamasını talep etmek önemlidir. Dünyada sendikaların tepkileri ve
taleplerinden örnekler: Uluslar arası sendikal örgütler ve dünyadaki çeşitli ulusal sendikal örgütler uzun süredir GATS anlaşmasını gündemlerine almış durumdalar. Kamu Hizmetleri Enternasyonali PSI kamu hizmetlerinin GATS kapsamı dışında tutulması ve böylelikle korunması gerektiğini savunuyor. Son olarak GATS saldırısını şimdi durdurun isimli bir açıklamayı bu Ocak ayında yayınladı ve bunu 513 organizasyon imzaladı. PSI’ın burada yaptığı değerlendirmeye göre: “Yeni (GATS) görüşmeler hizmetlerde sınırlar ötesi ticarette yeni kurallar koyacak ve bunu çokuluslu hizmet sunumcuları için yeni haklar sağlayacak ve hükümetlerin hareket alanını kısıtlayacak şekilde yapacak. Bu durum, hükümetin rolünü, radikal bir şekilde, kamu yararının ve demokrasinin kendisinin aleyhine yeniden yapılandırabilir. GATS kuralları zaman içerisinde hizmet sektöründe uluslararası ticarete ve ticari rekabete getirilecek tüm engellemeleri kaldırmayı hedefliyor.” PSI’ın “DTÖ ve GATS-Kamu sağlığı için neler tehlikede?” ve “DTÖ ve GATS-Kamu eğitimi için neler tehlikede?” isimli yeni broşürleri de yayınlanmış. Yine PSI’ın Focus isimli dergisinin son sayısında GATS anlaşmasının kapsamının belirsizliği üzerine bir yazı var. GATS’da “hükümet yetkisinde sunulan hizmetler” kapsam dışı sayılırken, bunun anlamı ile ilgili şu tanım veriliyor: “Hükümet yetkisinde sunulan hizmet, ticari bir temelde verilmeyen ve bir veya daha fazla hizmet sunumcusu ile rekabet içerisinde verilmeyen hizmet anlamına gelir” Bu ifadedeki belirsizlik eleştirilirken, bu tanım ile aslında tüm kamu hizmetlerinin GATS’a tabi kılınabileceği öngörülüyor. Varılan sonuç şu: Yalnızca ücretsiz ve tekel olarak devlet tarafından sunulan hizmetler kapsamın dışında kalabilecek ve bunlara da polis, mahkemeler ve ordu örnek verilebilir. PSI kamu hizmetlerinin GATS hükümlerine tabi olmamasını, kapsam dışı sayılmasını talep ediyor ve GATS görüşmelerinin kapalı kapılar ardında yapılmasını eleştiriyor. Amerikanın en büyük sendikal örgütü AFL-CIO, Şubat 2002’de GATS müzakerelerinin derhal durdurulmasını talep eden bir kararı oy birliği ile aldı. ICFTU dergisinin verdiği bilgiye göre PSI ve Eğitim Enternasyonali GATS’ın kamu hizmetlerine zarar vereceği endişesini taşıyorlar ve çokuluslu şirketlerin IMF ve Dünya Bankası üzerinde kamu hizmetlerinin liberalize edilmesi yönünde baskı kurmasını kınıyorlar. (5/11/2001) Yine ICFTU dergisinin bir başka sayısında Eğitim Enternasyonali Genel Sekreteri eğitimin ticarileştirilmesi ile ilgili şunları ifade ediyor: “Devletler gelecekteki
vatandaşlarının eğitimi için sorumluluklarını kabul etmelidir. Temel eğitim
demokrasi için temel bir ilkedir. Bazı hükümetler eğitim için özel sektörden
kaynak arayabileceklerini söylüyorlar. Bu beni (...) eğitim hizmetlerinin
ticarileştirilmesine direnmeye yöneltiyor. GATS (Hizmet Ticareti Genel
Anlaşması)’nın amacı hizmetlerin serbest ticaretini ilerletmek. Hangi hizmetlerin?
DTÖ tarafından sınıflandırılan tüm hizmetlerin. Eğer bir ülke bazı hizmetlerde
ticarete izin vermek istiyorsa bunu DTÖ’de kayıt ettiriyor ve bundan sonra ikili
pazarlıklar başlayabiliyor. Şimdiye kadar yaklaşık 40 ülke eğitim piyasalarını
açmak yönünde kayıt yaptırdı. Ve Avrupa Birliği de 15 üye devleti adına bu
kayıdı yaptırdı. Esas nokta şu ki eğitimin
ticarileşmesi, özellikle de büyük oranlarda gerçekleşirse kamu eğitimi hizmetini
ciddi olarak zarara uğratabilir. Ve bu kabul edilemez. Bazıları eğitimi gerçekten bir
rüya piyasa olarak görüyorlar. Geçen yıl dünya çapında kamu eğitimi için
harcanan para bir milyar doları geçti. Bu miktar ile 55 milyon öğretmen ve eğitim
personeli bir milyar öğrencinin her birine eşit fırsatlar vermek için çabalıyorlar.
Bazılarının gözünde eğitim piyasaya bırakılırsa daha etkin, daha iyi yapılır.
Kamu okullarının kötü işlediğini savunuyorlar. Ama aslında gözleri yerel ve ulusal
vergilerden toplanan bu milyar dolarlarda. Eğer eğitimi kamu yararı için bir kamu
hizmeti olarak korumak istiyorsak ulusal ve uluslararası düzeyde siyasi baskı
uygulamalıyız. Ve aynı zamanda hizmetlerimizin niteliğini artırmak için de
çalışmaya hazır olduğumuzu göstermeliyiz –piyasa terimleri ile konuşursak- vergi
verene parasının karşılığını vermeliyiz.” (18/7/2001) Yine ICFTU dergilerinde birinde Sara Hammerton tarafından yazılan bir makalede şunlar
ifade ediliyor: Uluslararası sendikal hareketin GATS ile
ilgili önemli çekincelerinden biri, ödeyebilme gücünden bağımsız olarak herkesin
ulaşabilmesi gereken sağlık, eğitim ve hatta su da dahil olmak üzere asli hizmetleri
de kapsıyor oluşu. DTÖ’ye verdiği bir yazıda ICFTU özellikle “GATS
pazarlıklarını gelişmekte olan ülkelerin eğitim, sağlık ve su sistemlerini
dinamitleyecek bir araç olarak kullanmamak yönünde bir taahhüt” yapılmasını
istiyor. Yine GATS ev sahibi bir ülkede hizmet
sunumu için “gerçek insanların mevcudiyetini” de kapsıyor. Ama Uluslararası İnşaat ve Ahşap İşçileri
Federasyonunun da belirtmiş olduğu gibi sınırlar ötesi çalışmanın liberalizasyonu
“genellikle ulusal sosyal standartların ve çalışma koşullarının düşürülmesine
yol açmıştır. Federasyon Şubat 2000’de yeni GATS görüşmeleri başladığında
bunun inşaat sektöründe sosyal dampingin legalleşmesine yol açabileceği yönünde
uyarıda bulundu ve hükümetlerden geçici
istihdam durumunda daha yüksek ulusal çalışma standartlarına uyulacağı ve tüm
tarafların uluslararası çalışma standartlarına uyacağı yönünde bir maddeyi
GATS’da genel bir hüküm olarak koymaları çağrısını yaptı. (3/5/2001) Avrupa Sendikalar Konfederasyonu ETUC’un
Avrupa Göç ve Sığınma Politikasına doğru başlıklı yeni dökümanında şunlar
ifade ediliyor: “Yasadışı göçün ve –alım satım
yapanların dışında bazı işverenlerin de çıkarına işleyen- insan alım-satımı
iğrençliğinin yanı sıra, hizmet sunumunda serbestlik aracılığı ile, bir “diğer
tür” göç modeli de ortaya çıkıyor. Bu model Avrupa piyasasına içkin ve aynı
zamanda DTÖ aracılığı ile de, GATS vasıtasıyla teşvik ediliyor. Bu artık uzun
süreli bir göç değildir. Üçüncü dünya ülkesi vatandaşlarının, işçilerinin
ve yönetim kademelerindeki kişilerin mevsimlik işçiler ve benzeri şekilde geçici
olarak yerleşmeleridir. Ancak bir çok taşeron formunu kullanarak bunun yasa dışı
emek piyasasını besleyebileceği gözden kaçırılmamalıdır. Hizmet sunumunun
serbestleşmesinin, göç üzerine gerçek etkisinin Komisyonun metninde de, Komisyonun
genişleme ve işçilerin hareket serbestisi politikalarında da dikkate alınmadığı
görülmektedir.” Sendikal örgütlerin tepkilerinin içerikleri saldırının boyutunun anlaşıldığını gösteriyor. Bunu yerel düzeye taşıma ve karşıt bir örgütlülük ve eylemlilik içerisine girmek ise ne yazık ki şimdilik sendikal hareketin gündeminde yer almıyor. |