GATS Müzakerelerinde Son Durum

Bilgi Notu - Çalışma Grubu

Temmuz ayının ikinci haftasında Cenevre’deki DTÖ binası bir dizi yoğun müzakereye tanıklık etti. Müzakereler, Hizmet Ticareti Genel Anlaşması GATS ile ilgiliydi. 31 Mart’ta DTÖ’ne iletilmesi gereken teklifler konusunda ciddi bir gecikme yaşanıyor çünkü bugüne kadar tekliflerini örgüte ileten ülke sayısı yalnızca 30. Bunlardan 15’i gelişmekte olan ülkeler. Tekliflerini zamanında yani 31 Mart itibarıyla DTÖ’ne ileten ülkeler: Japonya, Yeni Zelenda, Avustralya, Kore, Uruguay, Çin Taipei, Kanada, Paraguay, Norveç, ABD ve Bahreyn.

31 Mart’tan sonraki bir tarihte sunanlar: İzlanda, Lihtenştayn, Arjantin, İsviçre, Senegal, İsrail, Hong Kong, Çin, Polonya, AB, Saint Kitts and Nevis, Çek Cumhuriyeti, Macao Çin, Meksika, Fiji, Slovenya, Slovakya, Singapur ve Şili. Bu ülkelerden son iki tanesi GATS tekliflerini 10 Temmuz’da sundular. Gerek resmi gerekse gayrı resmi görüşmeler sırasında çeşitli gelişmekte olan ülkeler GATS tekliflerinin hizmetler dışında kalan diğer alanlarda elde edebilecekleri avantajlara göre netleşeceğini belirttiler. Cairns Gruba (Tarım ürünü ihraç eden gelişmekte olan ülkeler) mensup Brezilya gibi ülkelerse, başta AB olmak üzere gelişmiş ülkeler tarımda liberalizasyon konusunda verdikleri taahhütleri yerine getirmedikleri için kendilerinin GATS’da neden ileri düzeyde taahhütte bulunmaları gerektiğini anlamadıklarını belirttiler. Diğer yandan başta Endonezya, Malezya, Tayland ve Filipinler olmak üzere ASEAN ülkeleri gelişmiş ülkelerin hizmetler için olağanüstü hal mekanizması kurulması yönündeki önerilerine karşın kendilerine verdiği olumsuz yanıttan ötürü büyük bir hayal kırıklığı yaşadılar. Bunun üzerine bazı ASEAN ülkeleri, ulusal Hizmet şirketlerini tehdit edecek düzeyde yabancı hizmet yatırımcılarının akın etmesi halinde devreye sokulabilecek bir mekanizma kabul edilmediği taktirde kendilerinden de bundan sonra yeni taahhüt beklenmemesini söylediler. Bu arada bazı gelişmekte olan ülkeler de pazarlama ya da arz açısından kendi hizmetlerini yurt dışına satma olanaklarının sınırlı olduğunu göz önüne alarak teklifte bulunmamayı tercih ediyorlar. Gelişmekte olan ülkelerin bu ikinci tur GATS görüşmelerinde gösterdiği isteksizlik gelişmiş ülkeleri ikili yatırım ve ticaret anlaşmalarına daha da yoğunlaştırıyor. Özellikle ABD’nin son birkaç aydan beri bir dizi gelişmekte olan ülkeden enerji ve madenlerini liberalize etmelerini talep etmesi, GATS’ın yavaş ilerlemesine bağlanıyor. Özel oturumlarda çeşitli gelişmekte olan ülkeler, gelişmiş ülkelerin Mode 4. yani hizmet çalışanlarının serbest dolaşımı konusunda nitelikli hiçbir teklif getirmemelerinden şikayet ettiler. Bu bağlamda, Arjantin, Bolivya, Şili, Çin, Kolombiya, Dominik Cumhuriyeti, Mısır, Guatemala, Hindistan, Meksika, Pakistan, Peru, Filipinler ve Tayland’ın bir araya gelerek oluşturdukları grup, 3 Temmuz günü ortak bir rapor yayınlayarak GATS’ın Mode 4, yani hizmet çalışanlarının serbest dolaşımı konusunun da liberalize edilmesini talep ettiler. Mode 4 meselesi Uruguay Raund görüşmelerinde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeleri bölen bir tartışma konusu olmamıştı. Gelişmekte olan ülkelerdeki işgücünün toplam  %3’ünü oluşturan hizmet çalışanları nüfusunun bu ülkelere sağlayacağı potansiyel gelirin yılda 150 milyar $ ın üzerinde olacağı tahmin ediliyor. Gelişmekte olan ülkeler gerçek kişilerin serbest dolaşımı konusunda ortaklaşmış kategorilerin kullanılmasını talep ediyor. Önerilen kategoriler ise şirket içi transferler, iş ziyaretleri, sözleşmeli hizmet sağlayıcıları ve bağımsız çalışan profesyoneller. Ancak, gelişmekte olan ülkelerin bir bölümü de olağanüstü ekonomik gelişmeler karşısında alınabilecek koruyucu önlemlerin Mode 4, yani işgücünün serbest dolaşımına da uygulanabileceği ve bunun kendilerine zarar verebileceği kaygısını taşıdığı için bu koruyucu önleme mekanizması konusuna karşı çıkıyor. Aynı rapora göre şu ana kadar verilen tekliflerde özellikle sektöre özel taahhütlere ilişkin taahhütte bulunulmamış ve onun yerine yatay taahhütlere gönderme yapılmış. Rapor, hizmet çalışanlarının geçici dolaşımı için ayrı bir vize tipi ya da bir çeşit alt prosedürler seti düzenlenmesini talep ediyor ve mevcut vize, çalışma ya da ikamet izni gibi düzenlemelerin Mode 4’e engel teşkil edeceğini ve yapılan pek çok taahhüdü anlamsız hale getireceğini savunuyor.

Yine rapora göre, ekonomik gereklilik testi ya da benzeri testler hizmet işçilerinin serbest dolaşımını engelleme riski barındıran yapay bariyerler ve bu engellerin dayandırıldığı kriterlerin açıkça belirlenmemiş olması dolayısıyla keyfi kullanılabilecekleri belirtiliyor . Rapor ayrıca, diploma, lisans ve niteliklerin tanınmaması halinde gelişmiş ülkelere hizmet arzının olumsuz etkileneceğini belirtiyor ve bu konuya yanıt olarak 3 öneri getiriyor: 

-         GATS Madde VI:4 ‘de belirtilen  nitelik gerekleri ve prosedürleri, lisans ve teknik standartlarla ilgili olarak prosedürlerin geliştirilmesi;

-         GATS Madde XVIII altında yabancı hizmet sağlayıcılarının söz konusu hizmeti yerine getirebilmek için aldıkları yetkilere onay getirilmesi;

-         GATS Madde VII ye bağlı olarak varılan anlaşmaların tanınmasını sağlayacak çerçevenin güçlendirilmesi. [1]

Özellikle gelişmekte olan ülkelerin kendi çıkarları doğrultusunda yaşanan parçalanmışlığı bir yana, Türkiye, GATS müzakerelerinde en ileri düzeyde taahhütte bulunmuş az sayıda ülkeden biri olduğu halde hiç sesi ve sedasının çıkmaması bizi pek şaşırtmıyor. Gelişmekte olan ülkeler arasındaki farklılaşma kapitalizmin eşitsiz gelişim yasasının çok tipik yansımalarından biri. Türkiye’ye gelince, Ankara’daki bürokratlarımız ya uyum yasaları çıkarmanın heyecanıyla GATS’ı pek ciddiye almıyor  ya da kendilerini gelişmiş ülke delegasyonu zannederek müzakereler sırasında G7 ülkeleri hangi pozisyonu alıyorsa, onlarda o tarafta yer alıyor ki biz çeşitli gruplaşma ve ittifaklarda pek Türkiye’nin adını duyamıyoruz.

[1] TWN Info Service on WTO Issues July 28, 2003 By Martin Khor