ÇOKULUSLULARIN KÜRESEL EGEMENLİĞİ

(PETROL-İŞ SENDİKASI'NIN İKİ AYLIK YAYIN ORGANI 

SENDİKAL NOTLAR DERGİSİ, SAYI: 7, SAYFA 74-82)

Günümüzde tar­tış­ma gö­tür­me­yen açık ger­çek, ço­ku­lus­lu şir­ket­le­rin dün­ya eko­no­mi­si­ni kont­rol eden bü­yük bir eko­no­mik güç ol­du­ğu­dur.

Bu ger­çek dün­ya sen­di­ka­la­rı ta­ra­fın­dan son yıl­lar­da kü­re­sel­leş­me ol­gu­su ile bir­lik­te ö­zel­lik­le de­ğer­len­di­ri­len ve vur­gu­la­nan bir ol­gu­dur ve yal­nız­ca eko­no­mik ya­şa­mı de­ğil, bir­çok ül­ke­de  top­lum­sal ve si­ya­sal ya­şa­mı da et­ki­le­yen ve hat­ta de­ğiş­ti­ren, dö­nüş­tü­ren bir güç­tür.

Ço­ku­lus­lu şir­ket­le­rin dün­ya eko­no­mi­si için­de ar­tan ve ki­mi nok­ta­lar­da be­lir­le­yi­ci olan rol­le­ri ko­nu­sun­da ulus­la­ra­ra­sı sen­di­kal ör­güt­le­rin yap­tı­ğı  araş­tır­ma­lar; bu gü­cün et­kin­li­ği­nin ar­tık sı­nır­lan­dı­rıl­ma­sı ge­rek­ti­ği yö­nün­de­dir.

Dün­ya eko­no­mi­si, halk­la­rı ve sen­di­ka­la­rı için önem­li bir teh­dit olan  ço­ku­lus­lu şir­ket­le­rin her yıl da­ha da ar­tan bu gü­cü kar­şı­sın­da, ulus­la­ra­ra­sı da­ya­nış­ma­nın ye­ni yön­tem­ler­le ge­liş­ti­ril­me­si üze­rin­de du­ran sen­di­ka­lar; ön­lem­le­rin ar­tık ge­cik­ti­ril­me­me­si ge­rek­ti­ği üze­rin­de dur­mak­ta­dır.

Ulus­la­ra­ra­sı Kim­ya Ener­ji ve Ge­nel İş­çi­ler Sen­di­ka­la­rı Fe­de­ras­yo­nu (ICEM), bu ço­ku­lus­lu­lar için  şu yo­ru­mu yap­mak­ta­dır:

"Ço­ku­lus­lu şir­ket­ler pi­ya­sa ege­men­li­ği­ni ko­ru­ma ça­ba­la­rın­da bir iş­let­me ol­du­ğu ka­dar, si­ya­si­leş­miş bir hay­van­dır da."

Ço­ku­lus­lu şir­ket­le­rin eko­no­mik bü­yük­lü­ğü ve et­kin­li­ği ko­nu­sun­da son yıl­lar­da her yıl ra­por yayın­la­yan Bir­leş­miş Mil­let­ler Ör­gü­tü­ne bağ­lı Kal­kın­ma ve İş­bir­li­ği Ör­gü­tü'nün (UNC­TAD) ra­po­run­dan yap­tı­ğı­mız aşa­ğı­da­ki özet, ço­ku­lus­lu şir­ket­le­rin gü­cü­nü çar­pı­cı bi­çim­de or­ta­ya ko­nul­mak­ta­dır.

ÇO­KU­LUS­LU ŞİR­KET­LER ULUS­LA­RA­SI ÜRE­Tİ­Mİ YÖN­LEN­Dİ­Rİ­YOR

Ulus­la­rarası üre­tim –ül­ke­ler­de, mer­kez­le­ri baş­ka ül­ke­ler­de olan fir­ma­lar­ca yö­ne­ti­len ve kont­rol edi­len  mal­la­rın ve hiz­met­le­rin üre­ti­mi– kü­re­sel­leş­me sü­re­ci­nin mer­ke­zin­de ye­ral­mak­ta­dır. Ço­ku­lus­lu şir­ket­ler şu an­da bir ço­ğu bü­yük bir sa­yı­da ba­ğım­sız şir­ket­le eşit ol­ma­yan bir iliş­ki­si olan 60.000 ana şir­ket ta­ra­fın­dan ku­ru­lan 500.000 üze­rin­de ya­ban­cı bağ­lı ku­ru­lu­şu kap­sa­mak­ta­dır. Ço­ku­lus­lu şir­ket­ler ev­re­ni, ge­nel­de ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler­den bü­yük fir­ma­la­rı, fa­kat ay­nı za­man­da ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler­den şir­ket­le­ri ve son ola­rak ge­çiş sü­re­cin­de­ki eko­no­mi­ler­den şir­ket­le­ri ve kü­çük ve or­ta öl­çek­li fir­ma­la­rı da kap­sa­mak­ta­dır. Çok az sa­yı­da olan en te­pe­de­ki ço­ku­lus­lu şir­ket­ler ulus­la­ra­ra­sı üre­tim­de­ki rol­le­ri ve gö­re­li önem­le­ri açı­sın­dan dik­ka­te de­ğer bir ko­num­da­dır­lar:

-Dün­ya­da­ki fi­nan­sal ola­ma­yan ço­ku­lus­lu şir­ket­ler­den en bü­yük 100 şir­ket ya­ban­cı var­lık­lar­da 1.8 tril­yon Do­lar­lık bir meb­la­ğı el­le­rin­de bul­dur­mak­ta ve yurt­dı­şın­da 2.1 tril­yon do­lar­lık ürün sa­tar­ken ya­ban­cı bağ­lı ku­ru­luş­la­rın­da yak­la­şık al­tı mil­yon ki­şi­yi is­tih­dam et­mek­te­dir­ler. Bun­lar bü­tün Ço­ku­lus­lu­la­rın ya­ban­cı var­lık­la­rı­nın yüz­de 15’ini ve sa­tış­la­rı­nın yüz­de 22’si­ni el­le­rin­de tut­mak­ta­dır­lar. Ge­ne­ral Elekt­rik fir­ma­sı bu ço­ku­lus­lu fi­ma­lar ara­sın­da zir­ve­de ye­ral­mak­ta­dır. Zir­ve­de­ki 100 ço­ku­lus­lu şir­ke­tin yak­la­şık yüz­de 90’ı üç­lü blok­tan (Ame­ri­ka, Av­ru­pa Bir­li­ği ve Ja­pon­ya), sa­de­ce iki­si (Pet­ro­le­os de Ve­ne­zü­el­la ve Da­e­woo) ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler­den­dir. 

-Şir­ket sı­ra­la­ma­la­rı her yıl de­ği­şir­ken zir­ve­de­ki 100 ço­ku­lus­lu şir­ket 1990 yı­lın­dan bu ya­na değiş­me­miş­tir: 1997 yı­lın­da lis­te­de ye­ra­lan ço­ku­lus­lu­lar­dan yüz­de 75’i 1990 yı­lın­da lis­te­de ye­ra­lan 100 ço­ku­lus­lu şir­ket için­de­dir. Bu ço­ku­lus­lu yüz şir­ke­tin ço­ku­lus­lu­luk dü­ze­yi­ne gö­re sı­ra­lan­ma­sın­da da is­tik­rar­lı bir se­yir göz­len­mek­te­dir. Oto­mo­tiv, elekt­ro­nik-elekt­rik pet­rol ve kim­ya-ilaç sek­tör­le­ri zir­ve­de­ki 100 şir­ke­tin ait ol­duk­la­rı sek­tör­ler­dir.

-Ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler­de ko­nuş­la­nan fi­nan­sal ola­ma­yan ço­ku­lus­lu şir­ket­ler­den en bü­yük 50 şir­ket 1997 yı­lın­da ya­ban­cı var­lık­lar­da 105 Mil­yar Do­lar­lık bir meb­la­ğı el­le­rin­de bul­dur­mak­ta­dır. Ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler­den zir­ve­de­ki şir­ket­ler dün­ya­nın en bü­yük 100 ço­ku­lus­lu şir­ke­tin­den da­ha az ço­ku­lus­lu­laş­mış­tır ve bir­kaç ül­ke­de ika­met et­mek­te­dir­ler: Hong Kong, Ko­re, Çin, Ve­ne­zü­el­la, Mek­si­ka ve Bre­zil­ya. En­düst­ri­yel kom­po­zis­yon­la­rı ise dün­ya­nın en bü­yük 100 ço­ku­lus­lu şir­ke­tin­den­fark­lı­la­şır­ken da­ha çok gı­da ve içe­cek, pet­rol, in­şa­at ve çe­şit­li fa­a­li­yet­ler en önem­li sa­na­yi­ler ola­rak or­ta­ya çık­mak­ta­dır.

-Mer­kez Av­ru­pa’da (Rus­ya Fe­de­ras­yo­nu ha­riç) üst­le­nen en bü­yük 25 ço­ku­lus­lu şir­ket 1998 yılın­da ya­ban­cı var­lık­lar­da 2,3 Mil­yar Do­lar­lık bir meb­la­ğı el­le­rin­de bul­du­ran ve yurt­dı­şın­da 3,7 Mil­yar do­lar­lık sa­tış ya­pan ye­ni ge­liş­mek­te olan ya­tı­rım­cı grup ola­rak kar­şı­mı­za çık­mak­ta­dır. Ya­ban­cı ül­ke­ler­de­ki is­tih­dam­la­rı­nın dü­şük ol­ma­sı bun­la­rın dün­ya ço­ku­lus­lu­laş­ma en­dek­sin­de­ki yer­le­ri­ni dü­şür­mek­te­dir. Mer­ke­zi Av­ru­pa’da­ki ço­ku­lus­lu­la­rın bü­yük bir ço­ğun­lu­ğu ulaş­tır­ma, kim­ya ve ilaç sek­tör­le­rin­de ve do­ğal kay­nak­lar­da fa­a­li­yet gös­ter­mek­te­dir.

Yu­ka­rı­da ta­nım­lan­ma­ya ça­lı­şı­lan en bü­yük ço­ku­lus­lu şir­ket­ler yurt­dı­şın­da kont­rol­le­ri al­tın­da bulu­nan var­lık­la­rın de­ğer­le­ri te­me­lin­de be­lir­len­miş­tir. Var­lık­la­rın kont­ro­lü Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım (DYY) ola­rak ta­nım­la­nan öz­ser­ma­ye­de ve­ya mül­ki­yet­te as­ga­ri bir pay­la sağ­lan­mak­ta­dır. An­cak, ar­tan şe­kil­de ço­ku­lus­lu şir­ket­ler ulus­la­ra­ra­sı dü­zey­de stra­te­jik or­tak­lık­la­rın da da­hil ol­du­ğu net var­lık dı­şı an­laş­ma­lar yo­luy­la fa­a­li­yet gös­ter­mek­te­dir­ler. 1990’lı yıl­lar­da özel­lik­le ile­ti­şim tek­no­lo­ji­sin­de, ilaç ve oto­mo­tiv sa­na­yi­le­rin­de gi­de­rek ar­tan sa­yı­da tek­no­lo­jik or­tak­lık­lar olu­şu­yor­du. Bu tür or­tak­lık­lar ma­li­yet­le­ri­ni ve risk­le­ri­ni dü­şür­mek ko­nu­sun­da­ki yol­la­rın araş­tı­rıl­ma­sın­da fir­ma­la­ra yar­dım et­mek­te­dir­ler ve be­lir­siz ve sü­rek­li de­ği­şen tek­no­lo­jik or­tam içe­ri­sin­de ge­rek­li olan es­nek­lik or­ta­mı­nı sağ­lı­yor­lar. Ulus­la­ra­ra­sı üre­ti­min ge­le­nek­sel öl­çü bi­rim­le­rin­ce ya­ka­la­na­ma­yan bil­gi te­mel­li ağ­lar, ba­zı sa­na­yi­ler­de pa­zar ege­men­li­ği için be­lir­le­yi­ci bir fak­tör ola­bi­lir.

Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­lar için dü­zen­le­yi­ci re­jim­le­rin li­be­ral­leş­me­si­ne yö­ne­lik eği­lim, ge­nelde pro­va­ka­tif ön­lem­ler­le ta­mam­la­na­rak 1998 yı­lın­da da de­vam et­miş­tir. 60 ül­ke ta­ra­fın­dan söz ko­nu­su yıl ya­pı­lan Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­la­ra iliş­kin 145 dü­zen­le­yi­ci de­ği­şik­lik ara­sın­dan yüz­de 94’ü bu ya­tı­rım­lar için da­ha uy­gun du­ru­mun ya­ra­tıl­ma­sı yö­nün­de­dir. 1998 yı­lı so­nun­da iki ta­raf­lı ya­tı­rım an­laş­ma­la­rı art­mış ve 436’sı ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler ara­sın­da ol­mak üze­re top­lam 1726'ya  ulaş­mış­tır. Bu ra­kam ay­nı yıl içe­ri­sin­de ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler­ce im­za­la­nan an­laş­ma­la­rın yak­la­şık yüz­de 40’ı dü­ze­yin­de­dir. 1998 yı­lı so­nu iti­ba­rıy­la çift ver­gi­len­dir­me­yi ön­le­yen an­laş­ma­la­rın sa­yı­sı top­lam ola­rak 1871 sa­yı­sı­na ulaş­mış­tır.

BÜ­YÜK  PA­YI, 10 BÜ­YÜK ÜL­KE­NİN

ÇO­KU­LUS­LU ŞİR­KET­LE­Rİ ALI­YOR

1998 yı­lın­da sü­re­gi­den be­lir­siz eko­no­mik or­ta­ma rağ­men re­kor dü­ze­ye ula­şan dün­ya Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım akış­la­rı yük­sek dü­ze­ye ula­şan yo­ğun­laş­ma­yı giz­le­mek­te­dir: En bü­yük 10 ana ül­ke, dün­ya Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım çı­kış­la­rı­nın beş­te dör­dü­nü al­mak­ta­dır.

Ge­liş­mek­te olan ül­ke­le­rin pa­yı 1997 yı­lı­na ka­dar bü­yü­ye­rek yüz­de 37’lik bir dü­ze­ye ulaş­ma­sı­na rağ­men Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­la­rın bü­yük ço­ğun­lu­ğu ge­liş­miş dün­ya­da yer­leş­miş­tir. 1998 yı­lın­da bu oran­da­ki bir son­ra­ki dü­şüş (yüz­de 28’e dü­şüş) bu yıl içe­ri­sin­de ge­liş­miş ül­ke­le­rin güç­lü Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım per­for­man­sı­nı yan­sıt­mak­ta­dır. Ge­liş­miş ül­ke­ler ara­sın­da Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­la­rın bü­yük bir ço­ğun­lu­ğu 1997 yı­lın­da ge­liş­miş ül­ke­le­rin dış stok­la­rı­nın ne­re­dey­se üç­te iki­si­ni elin­de tu­tan Üç­lü Blok’ta yer­leş­miş­tir ve bun­lar­dan kay­nak­lan­mak­ta­dır.

Ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler­den Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım akış­la­rı 1997 yı­lın­da kü­re­sel akım­la­rın yüz­de 14'ü düzeyindedir, fa­kat 1998 yı­lın­da sa­de­ce yüz­de 8’dir. 1998 yı­lın­da­ki hız­lı dü­şü­şe rağ­men, ge­nel eği­lim po­zi­tif­dir. Her ge­çen gün ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler­den da­ha faz­la ço­ku­lus­lu şir­ket ulus­la­ra­ra­sı ola­rak re­ka­bet ede­bi­lir ha­le gel­mek­te ve ge­nel­lik­le di­ğer ge­liş­mek­te olan ül­ke­ler ola­rak ni­te­len­di­ri­le­bi­le­cek yurt­dı­şın­da ya­tı­rım yap­ma­ya im­kan ta­nı­ya­cak mül­ki­yet avan­taj­la­rı­na sa­hip ol­mak­ta­dır. An­cak, sa­de­ce bir avuç ge­liş­mek­te olan ül­ke, ge­liş­mek­te olan ül­ke Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım çı­kış­la­rı­nın ço­ğun­lu­ğu­nu elin­de bu­lun­dur­mak­ta­dır.

Ge­liş­miş ül­ke­le­re olan Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım gi­riş­le­ri ve çı­kış­la­rı, kü­re­sel Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım içe­ri­sin­de 1998 bir ke­na­ra bı­ra­kı­lır­sa sü­rek­li yük­sel­mek­te­dir. Ge­liş­miş ül­ke­ler, 1997 yı­lın­da kü­re­sel Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım çı­kış­la­rı­nın yüz­de 92’si­ne sa­hip­ken kü­re­sel gi­riş­le­rin yüz­de 72’si­ni el­le­rin­de bu­lun­dur­mak­ta­dır. Ge­liş­miş ül­ke res­mi ABD ve Av­ru­pa Bir­li­ği ara­sın­da Ço­ku­lus­lu şir­ket­ler te­mel­li bağ­lan­tı­lar­la yo­ğun­laş­ma ola­rak ta­nım­la­na­bi­lir. Her bi­ri di­ğe­ri için Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­la­rın en bü­yük kay­na­ğı du­ru­mun­da­dır. Di­ğer yan­dan, Avust­ral­ya, Ka­na­da ve İs­viç­re de Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­la­rı alan ül­ke­ler ara­sın­da  önem­li bir ye­re sa­hip­tir. 1998 yı­lın­da­ki doğ­ru­dan ya­ban­cı ya­tı­rım­la­rın hız­lı yük­se­li­şi­nin kö­şe­ta­şı­nı, sağ­lam eko­no­mik te­mel­le­ri­ni yan­sı­ta­cak şe­kil­de Ame­ri­ka ve bir­kaç Av­ru­pa ül­ke­si­ne akan Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­lar­da­ki be­lir­gin bü­yü­me­dir.

1998 yı­lın­da özel­lik­le ABD ve Av­ru­pa Bir­li­ği ara­sın­da­ki pek çok ye­ni Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım, bir­leş­me ve ev­li­lik­ler şek­lin­de­dir. Ger­çek­te, sı­nı­rö­te­si bir­leş­me ve ev­li­lik­ler hem ABD için hem de bir bü­tün ola­rak ge­liş­miş ül­ke­le­rin güç­lü DYY per­for­mans­la­rı için hem gi­riş­ler­de hem de çı­kış­lar­da en bü­yük ar­tı­şı gös­ter­mek­te­dir. Bir ye­ni ol­gu Ja­pon­ya’da­ki sı­nır-öte­si şir­ket bir­leş­me ve ev­li­lik­le­rin­de­ki bü­yü­me­dir. Ge­liş­miş ül­ke­ler için sı­nır-öte­si bir­leş­me ve ev­li­lik sa­tış­la­rı­nın de­ğe­ri 1998 yı­lın­da 468 Mil­yar Do­la­ra ulaş­mış­tır.

1998 yı­lın­da çı­kış­lar içe­ri­sin­de 386 Mil­yar Do­lar­lık pay­la Av­ru­pa Bir­li­ği Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­la­rın en bü­yük kay­na­ğı­dır. 114 Mil­yar Do­lar­la İn­gil­te­re en ön­de gi­den Av­ru­pa Bir­li­ği ya­tı­rım­cı­sı­dır. 1980’ler­de ve 1990’la­rın ba­şın­da Av­ru­pa Bir­li­ği­nin tek Pa­zar sü­re­ci­ne dö­nük ola­rak tek pa­ra bi­ri­mi­ne gi­diş sü­re­ci Av­ru­pa içi ve dı­şı ya­tı­rım­la­rı ya­rat­ma­sı­na rağ­men ak­si­ne Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım üze­rin­de çok az bir et­ki­si ol­muş­tur.1998 yı­lın­da Av­ru­pa Bir­li­ği üye ül­ke­le­ri­ne Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım­lar, üye ol­ma­yan­la­ra ya­pı­lan DYY’den sa­de­ce bi­raz yük­sek iken Av­ru­pa Bir­li­ği­ne Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım gi­riş­le­ri içe­ri­sin­de Av­ru­pa Bir­li­ği üye­le­ri­nin pa­yı 1996 se­vi­ye­sin­den ha­la dü­şük­tür. Bu, pa­ra­sal bir­li­ğin uy­gu­la­ma­ya gir­me­siy­le bir­lik­te 1999 ve son­ra­sın­da de­ği­şir­ken pa­ra­sal bir­li­ğin Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım yer­le­şi­mi açı­sın­dan avan­taj­la­rı ve de­za­van­taj­la­rı da­ha iyi an­la­şı­la­bi­lir.

Ja­pon­ya’dan Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım çı­kış­la­rı, 1997 yı­lın­da 26 mil­yar do­lar iken bu ra­kam 1998 yı­lın­da 24 mil­yar do­la­ra düş­müş­tür. DYY gi­riş­le­ri ise 3,2 mil­yar do­lar ile 1997 yı­lın­da­ki se­vi­ye­si­ne ya­kın bir se­vi­ye­de kal­mış­tır. Ja­pon­ya’da­ki ve kom­şu As­ya’da­ki eko­no­mik re­ses­yon, Ja­pon Ço­ku­lus­lu şir­ket­le­ri­nin yurt­dı­şın­da ya­tı­rım yap­ma ka­bi­li­yet­le­ri­ni mo­ti­vas­yon­la­rı­nı dü­şür­müş­tür. Bu ye­ni net var­lık­lar ve ye­ni­den ya­tı­rı­ma dö­nen kar­la­rın da­ha dü­şük çı­kış­la­rı ile di­le ge­ti­ril­mek­te­dir. Ja­pon ço­ku­lus­lu­la­rı As­ya’da cid­di bir dar­be yer­ken ka­yıp­lar ne­de­niy­le sı­kın­tı ya­şa­dı ve müm­kün ol­du­ğun­da ih­ra­cat da­ya­lı üre­ti­me yö­nel­di. Zor­luk­la­rı­nı aş­mak için Ja­pon ço­ku­lus­lu­la­rı de­ni­za­şı­rı fa­a­li­yet­le­ri­ni ye­ni­den ya­pı­lan­dır­mak­ta­dır­lar.

Bu kı­sa özet gös­ter­mek­te­dir ki sı­nır-öte­si şir­ket bir­leş­me­le­ri ve ev­li­lik­ler 1998 yı­lın­da yük­se­len Doğ­ru­dan Ya­ban­cı Ya­tı­rım akış­la­rı­nın iti­ci gü­cü ol­muş­tur. Bir­leş­me ve ev­li­lik­ler dal­ga­sı­nı açık­la­yan bir çok fak­tör var­dır. Bun­la­rın ara­sın­da ti­ca­re­tin, ya­tı­rım­la­rın ve ser­ma­ye pi­ya­sa­la­rı­nın li­be­ral­leş­me­si­ne ve bir di­zi sa­na­yi­de de­re­gü­las­yo­na bağ­lı ola­rak pi­ya­sa­la­rın ser­best­leş­me­si ve kü­re­sel­leş­me ve tek­no­lo­jik de­ği­şim­ler ne­de­niy­le or­ta­ya çı­kan da­ha vah­şi re­ka­bet bas­kı­la­rı sa­yı­la­bi­lir. Bu du­rum al­tın­da fir­ma bü­yük­lü­ğü­nü ge­niş­let­me ve yer­le­şi­me bağ­lı var­lık­la­rın bir port­fö­yü­nü yö­net­mek fir­ma­lar için da­ha önem­li ha­le ge­lir­ken dün­ya ge­ne­lin­de kay­nak­la­rın ve pa­zar­la­rın avan­taj­la­rı­nı kul­lan­ma­la­rı­na ola­nak sağ­la­mak­ta­dır. Bü­yük­lük için ara­yış­lar, öl­çek eko­no­mi­le­ri ka­dar fi­nan­sal, yö­ne­tim­sel ve iş­le­tim­sel si­ner­ji­le­ri için ara­yış­lar­ca yön­le­di­ril­mek­te­dir.

Son ola­rak bü­yük­lük, fir­ma­lar açı­sın­dan be­lir­siz ve sü­rek­li de­ği­şen tek­no­lo­jik or­tam­da yer­le­ri­ni ko­ru­ma­da önem­li bir et­ken ola­rak kar­şı­mı­za çı­kar­ken bil­gi yo­ğun­luk­lu dün­ya eko­no­mi­sin­de önem­li bir ge­rek­li­lik ve araş­tır­ma ma­li­yet­le­ri­nin yük­se­li­şi­ni kar­şı­la­ya­bil­mek önem­li bir ko­num­da­dır. Stok de­ğer­le­ri an­la­mın­da kı­sa dö­nem­li fi­nan­sal ka­zanç­lar ka­dar ege­men bir pa­zar po­zis­yo­nu sağ­la­ma­ya dö­nük ça­ba­la­rı içe­ren di­ğer mo­ti­vas­yon­lar da var­dır. Bir çok ör­nek­te de gö­rül­dü­ğü gi­bi sü­re­cin ken­di­si bu­nu da­yat­mak­ta­dır, fir­ma­lar uzun dö­nem­de va­ro­la­bil­mek için mut­la­ka part­ner bul­mak zo­run­da­dır, yok­sa ya­şa­ya­ma­mak­ta­dır­lar.

Çokuluslu                                                                                              Yabancı                  Toplam

şirket                        Ülke                       Sektörü                                İstihdam                 İstihdam

1              General Electric    ABD                      ELEKTRONİK                     111 000                 276 000

2              Ford Motor           ABD                      OTOMOTİV                         174 105                 363 892

3              Royal-Shell           HOL-İNG               PETROL                                65 000                    105 000

4              General Motors    ABD                      OTOMOTİV                         ---------                   608 000

5              Exxon                     ABD                      PETROL                                ---------                   80 000

6              Toyota                  JAP.                       OTOMOTİV                         ---------                   159 035

7              IBM                       ABD                      BİLGİSAYAR                      134 815                   269 465

8              Volkswagen          ALMAN               OTOMOTİV                         133 906                  279 892

9              Nestle                    İSVİÇRE                GIDA                                     219 442                   225 808

10            Daimler-Benz        ALMAN               OTOMOTİV                         74 802                    300 068

11            Mobil                     ABD                      PETROL                                22 200                    42 700

12            Fiat                         İTALYA                OTOMOTİV                         94 877                    242 322

13            Hoechst               ALMAN               KİMYASAL                          ---------                  137 374

14            ABB                       İSVİÇRE                ELK. ALETLERİ               200 574                   213 057

15            Bayer                     ALMAN               KİMYASAL                         ---------                   144 600

16            Elf                           FRA                       PETROL                                40 500                    83 700

17            Nissan                   JAP.                       OTOMOTİV                         ---------                   137 201

18            Unilever                HOL-İNG               GIDA                                     262 840                  269 315

19            Simens                   ALMAN               ELEKTRONİK                     201 141                  386 000

20            Roche                    İSVİÇRE                İLAÇ                                     41 832                    51 643

21            Sony                      JAP.                       ELEKTRONİK                     ---------                   173 000

22            Mitsubishi            JAP.                       OTOMOTİV                         ---------                   8 401

23            Seagram             KANADA                İÇKİ                                       ---------                   31 000

24            Honda                   JAP.                       OTOMOTİV                         ---------                   109 400

25            BMW                    ALMAN               OTOMOTİV                         52 149                    117 624

26            Alcatel                   FRA.                      ELEKTRONİK                     ---------                   189 549

27            Philips                   HOL.                      ELEKTRONİK                     206 236                   252 268

28            News Corp.           AVUST.                 MEDYA                               ---------                   28 220

29            Philip Morris        ABD                      TÜTÜN                               ---------                   152 000

30            BP                          İNG.                       PETROL                                37 600                    55 650

31            Hewlett-Packard  ABD                      ELEKTRONİK                     ---------                   121 900

32            Total                      FRA.                      PETROL                                ---------                   54 391

33            Renault                 FRA.                       OTOMOTİV                        54 860                    141 315

34            Cable and Wir.     İNG.                       İLETİŞİM                             33 740                    46 550

35            Mitsui                    JAP.                       ÇEŞİTLİ                               ---------                    10 994

36            Rhone-Poulenc    FRA.                      KİMYA-İLAÇ                      ---------                   68 377

37            Viag                       ALMAN               ÇEŞİTLİ                                ---------                   95 561

38            BASF                     ALMAN               KİMYASAL                         ---------                   104 979

39            Itochu                    JAP.                       TİCARET                             2 600                      8 878

40            Nissho Iwai          JAP.                       TİCARET                             2 068                      6 398

41            Dupont                  ABD                      KİMYA                              ---------                   98 000

42            Diageo                   İNG                        İÇKİ-GIDA                           63 761                    79 161

43            Novartis                İSVİÇRE                KİMYA-İLAÇ                     71 403                    87 239

44            Sumitomo              JAP.                       TİCARET-MAKİNA          ---------                   8 694

45            ENI Group             İTALYA                PETROL                                23 239                    80 178

46            Chevron                ABD                       PETROL                                8 610                      39 362

47            Dow Chemical      ABD                      KİMYASAL                         ---------                   42 861

48            Texaco                   ABD                      PETROL                                ---------                   29 313

49            MCE İnc                KANADA            İLETİŞİM                             ---------                   122 000

50            Xerox                     ABD                      ELEKTRONİK                     ---------                   91 400

Tablo: Enbüyük 50 çokuluslu şirketin sektörleri ve istihdam sayıları.